Przepraszamy za chwilową awarię. Staramy się przywrócić kompletne funkcjonowanie strony

MENU II  

   

 

   

Naszą stronę odwiedzono:  

231259
Dzisiaj
Wczoraj
W tym tygodniu
Last Week
W tym miesiącu
W poprzednim miesiącu
Łącznie
68
58
126
530
1680
115159
231259

Twoje IP: 54.161.77.58
Server Time: 2017-05-22 15:34:14
   

600 lat Wożuczyna

O Wożuczynie można by pisać dużo i długo. Od 10 lat pracuję nad książką o nim i nie mogę jej skończyć, gdyż ciągle coś jeszcze jest do napisania. Spróbuję zatem przedstawić najważniejsze fakty z historii wsi, ze szczególnym uwzględnieniem niezwykłych miejsc oraz postaci z nią związanych, bowiem jest to jedyne bogactwo Wożuczyna, czyniące wieś atrakcyjną turystycznie. W bieżącym roku mija 600 lat od pierwszej historycznej wzmianki o Wożuczynie.25 lutego 1409 roku w dokumencie fundacyjnym kościoła w Gródku występuje Piotr z Wożuczyna, rektor kościoła1. Przypuszczalnie wieś istniała wcześniej, może nawet w końcu XIV wieku. Wtedy bowiem, w wyniku kolonizacji tych terenów, z przeludnionego Mazowsza i krakowskiego przybywałatu szlachta. Wśród niej rodzina Wożuczyńskich herbu Godziemba, która na okazałym wzniesieniu nad wodą założyła swoje gniazdo rodowe. Wożuczyńscy wsią i okolicznymi wioskami (Siemierzem, Zwiartowczykiem) władali do końca XVII wieku.
Z zachowanych źródeł historycznych znamy imiona kilku członków tego rodu:1Jakub - wzmiankowany w 1415 roku, stolnik bełski2  Piotr - wzmiankowany w latach 1424, 1435 i 14493 Jan - wzmiankowany w 1439 roku, uposażył świątynię4 Grzegorz - wzmiankowany w 1469 roku5 Jakub - poseł bełski, ożeniony z Dorotą, córką Świętosława
z Lubienia (Łabuń?), właściciel Wożuczyna i Siemierza, wzmiankowany w 1482, 1486, 1487, 1492 i 1494 roku6 Tomasz - brat Jakuba, wzmiankowany w 1494 roku Mikołaj - wzmiankowany w 1502 roku7 Jakub - poseł bełski 1574-88, wojski bełski 1588-1604, właściciel Wożuczyna, Siemierza, Zwiartowczyka. Za jego rządów, w 1595r., miał miejsce pierwszy, poświadczony w źródłach najazd Tatarów na Wożuczyn8. Spłonęły wówczas drewniany kościół
i przypuszczalnie dwór oraz cała wieś. W tym samym roku Jakub ufundował drugi z kolei kościół, uposażył go
i zbudował mały zameczek obronny. Z jego osobą wiąże się figurę przydrożną z herbem Godziemba, stojącą na obecnym cmentarzu9 Jerzy - łowczy bełski, właściciel wsi, wzmiankowany w 1632, 1633 i 1648 roku, zmarły 19 I 1649 roku, poseł na sejm konwokacyjny w 1639 roku10. To za jego rządów, w 1. poł. XVII w., została rozszerzona rezydencja Wożuczyńskich.

Wzniesiono wówczas rozległy dom mieszkalny, murem grubym, basztami i strzelnicami obwiedziony, z kaplicą zamkową za murami, całość w typie włoskim11. Była to budowla obronna, która bardzo się przydała w obliczu najazdów Tatarów, Chmielnickiego i Szwedów Jacek (Hiacynt) - syn Jerzego, student Akademii Zamojskiej w r. 1630/31. Za jego rządów, w 1648 r., wieś z kościołem spalili Kozacy. Jacek ufundował zatem w tym samym roku nową świątynię (trzeci kościół). W 1649 r. odziedziczył po ojcu tytuł łowczego czego bełskiego, zmarł 15 VII 1655 roku12. Jacek Wożuczyński z jakichś powodów nie gospodarował w majątku osobiście, ale wypuszczał go w dzierżawę. Jednym z dzierżawców był Bernard Tryliński, notowany w 1636 roku13 Jan Grzegorz - syn Jerzego, poseł bełski. W 1632 r. powiększył uposażenie kościoła. Student Akademii Zamojskiej w latach 1634/35, 1643/44 i 1644/4514 Jan Konstanty - ostatni z rodu w linii męskiej, właściciel wsi od 1657 roku. W 1679 r. otrzymał święcenia kapłańskie. W latach 1680-1687 był biskupem pomocniczym diecezji chełmskiej i opiekunem kolegiaty zamojskiej. Dobra wożuczyńskie wypuszczał w dzierżawę. W 1662 r. dzierżawcą był Brzozowski, a w 1677 r. nieznany z imienia Karczewski15. W czasach Jana, w 1666 r., został spalony zamek w Wożuczynie16. W 1684 r. biskup Jan święcił nowy kościół w Wożuczynie, fundowany przez swego siostrzeńca Jerzego Łęskiego, starostę korytnickiego, w miejsce starego będącego w ruinie. Biskup podarował z tej okazji do ołtarza głównego obraz Najświętszej Marii Panny, zachowany do dziś. Kościół w bardzo krótkim czasie popadł w ruinę, gdyż czasy były ciężkie, a kasy puste. Jan Konstanty Wożuczyński zmarł w 1687 roku17. Po jego śmierci rozpoczęła się pomiędzy spadkobiercami walka o Wożuczyn. Rządy przejął wspomniany Jerzy Łęski, który w 1701 r. procesował się o Wożuczyn z Głuszyńskimi18. Nie znamy wyników tych sądów, ale na pocz. XVIII w. wieś, albo jej część, należała do Aleksandra Micowskiego, wzmiankowanego w 1713 roku19. W 1726 r. właścicielem Wożuczyna był już Stanisław Jan Wielhorski herbu Kierdeja, cześnik gostyński20.W połowie lat 30-tych XVIII w. dobra wożuczyńskie nabył na własność Szkot Wilhelm Mier. Około 1739 r. przebudował on pozostałości zamku wożuczyńskich na okazały, późnobarokowy pałac z teatrem i pięknym ogrodem włoskim. W latach 1742-1750, po zmianie wyznania z kalwińskiego na rzymski katolicyzm, Wilhelm ufundował późnobarokowy, murowany (piąty z kolei) kościół, istniejący do dziś, w którym 13 lutego 1758 roku spoczęły jego prochy. Obok kościoła Mier założył szpital parafi alny, który istniał do połowy XIX w.,utrzymywany przez kolejnych właścicieli. Po śmierci Wilhelma Miera w 1758 r. rządy w Wożuczynie przejął jego młodszy syn, hrabia Jan Mier, szambelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Jak głosi miejscowe podanie, poświadczone w XIX wieku w źródłach, Jan gościł króla w 1787 r. w ofi cynie pałacowej, gdyż pałac  był przebudowywany. Jan Mier utrzymywał kościół i szpital parafi alny. Zmarł w 1790 r. w Radziechowie (dzisiejsza Ukraina), pochowany został w podziemiach kościoła w Wożuczynie. Po Janie dobra wożuczyńskie przeszły w ręce jego żony Marianny i ich syna, hrabiego Feliksa. Ufundowali oni epitafi um Wilhelma i Jana Mierów, znajdujące się do dziś we wnętrzu kościoła. W tym czasie nastąpił powolny upadek dóbr, gdyż Mierowie częściej przebywali w Radziechowie - ich drugiej rezydencji za wschodnią granicą - niż w

Kościół p.w. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny

Wożuczynie 21. 19 lutego 1800 r. na publicznej licytacji dobra wożuczyńskie kupił sędzia Jan Kraczewski, który założył w 1808 r. nową wieś Kraczew i przyłączył ją do dóbr22. W 1813r. Jan  Kraczewski zmarł. Majątek objęła jego córka Antonina Kraczewska, a następnie, w 1822 r., wskutek przymusowego wywłaszczenia, żona - baronowa Salomea z pierwszego małżeństwa Wapińska23. W 1822 r. we wsi było 86 poddanych, którzy odrabiali w pałacu 4,674 dni ciągłe i 1,883 piesze. Prócz tego przędli motki, dawali kapłony, płacili czynsze: żarnowe i placowe24. Hodowali owce angielskie i krowy. Na polach siali pszenicę, żyto, jęczmień, żyto jare, hreczkę, owies, groch, konopie i proso25. Wówczas wieś była gminą. Wójtem gminy Wożuczyn w latach 1823-1829 był Konstanty Sokólski, późniejszy burmistrz Grabowca26. Jego zastępcą był Jan Pudykiewicz. W Wożuczynie były: pałac z folwarkiem, kościół, 3 młyny na Wyhodzie (dziś Maciejówka), 2 wielkie stawy, szpital parafialny, 3 karczmy, 3 dworki murowane27. W 1827 r. wieś liczyła 103 domy i 549 mieszkańców28. W 1829 r. zmarła baronowa Salomea Kraczewska. Dobra Wożuczyn przypadły dzieciom Salomei z pierwszego małżeństwa - Ubaldzie, Ignacemu i Janowi Wapińskim. Wkrótce, wskutek rozliczeń rodzinnych, majątek przejęła w całości Ubalda29. 10 maja 1829 r. w tutejszym kościele odbył się ślub Ubaldy Wapińskiej z Janem Wydżgą – dzierżawcą Wożuczyna30. W wyniku tego ślubu Wożuczyn wraz z przyległościami (Zwiartówek, Kraczew, Siemierz, Kazyjka, Wyhoda) przeszedł na ponad 100 lat w ręce rodziny Wydżgów. W 1830 r. wybuchło powstanie listopadowe, w które czynnie zaangażował się ówczesny dziedzic Wożuczyna Jan Wydżga. W czerwcu 1831r. powstańcy z korpusu gen. Wojciecha Chrzanowskiego przeprowadzili we wsi rekwizycję  żywności31. W tym czasie przy pałacu wożuczyńskim mieszkała rodzina Trembińskich, z której pochodziła matka Aleksandra Głowackiego (Bolesława Prusa) - Apolonia. Ojciec pisarza – Antoni Głowacki -był tu ekonomem. 20 listopada  1831 r. w kościele w Wożuczynie odbył się ślub tych dwojga, w obecności świadków: Ubaldy i Jana Wydżgów. Ślubu  udzielał ks. dr Jan Boryski. Tu też urodziła się 8 X 1832 r. siostra pisarza Emilia Brygida, a jej ojcem chrzestnym został właściciel wsi Jan Wydżga. Brygida zmarła po kilku miesiącach, a jej prochy spoczęły na miejscowym cmentarzu. Wkrótce - 7 X 1833r. - w Wożuczynie urodził się i został ochrzczony brat pisarza Leon Albert Głowacki32. Kilka tygodni później zmarł ówczesny proboszcz, ks. Dr Jan Boryski (ur. 20 X 1806 r., zm. 20 XI 1833 r.). Była to postać niezwykła. Wyświęcony w 1798 r., doktor filozofii uniwersytetu w Bolonii, prowadził wykłady z filozofii na uniwersytecie w Krakowie. Po objęciu parafii Wożuczyn został rektorem gimnazjum w Hrubieszowie33. Był fundatorem zegara słonecznego na wożuczyńskim kościele, w 1808 r. pochowano go w krypcie kościoła, w trumnie w kształcie krzyża, gdyż zmarły był Kawalerem Krzyża Jerozolimskiego Grobu Chrystusowego34. Pod koniec lat 30-tych XIX w. częstym gościem w Wożuczynie był Seweryn Zenon Sierpiński, prawnik, pisarz i historyk, malarz amator, autor pierwszej ilustracji Wożuczyna35.Tu bowiem jego ojciec Ignacy Ludwik Sierpiński (zm. 1845 r.), praprzodek rodziny Sierpińskich do dziś mieszkającej w Wożuczynie i Siemnicach, był wójtem i nauczycielem dzieci Jana Wydżgi. Wskutek ciężkich czasów dobra Wożuczyn były w XIX w. wielokrotnie licytowane, zawsze jednak wracały do właścicieli - ro- dziny Wydżgów36. Pomimo trudności Wydżgowie dbali o wygląd pałacu i otoczenia. W XVIII w. w ogrodzie włoskim ustawili 13 rzeźb mitologicznych, a na obrzeżach ogrodu założyli park angielski. Styczeń 1863 roku przyniósł nowe powstanie narodowe. Nie wiemy, jak dokładnie przebiegało ono w Wożuczynie, ale w przekazach rodziny Wydżgów oraz w miejscowej tradycji przetrwało podanie, iż na tyłach ogrodu włoskiego, w grocie św. Onufrego, mieściła się skrytka z kasą i bronią powstańców37 2 marca 1864 r. na ziemiach Królestwa Polskiego, do którego należał Wożuczyn, rozpoczął się proces uwłaszczeniowy. W archiwaliach zachowały się nazwiska chłopów z Wożuczyna i Koziej Woli, którzy wówczas otrzymali ziemię. Już wówczas najwięcej było tu Jurczyszynów, Siomów, Darmochwałów, i tak jest do dzisiaj38. Do 1867 r. Wożuczyn był gminą, znajdowała się tu kancelaria wójta. W wyniku represji popowstaniowych gmina Wożuczyn została włączona z dniem 1 stycznia 1867 r. do gminy Komarów. Budynek gminny przeznaczono na pierwszą we wsi szkołę i mieszkanie dla nauczycielki. Niebawem, w 1876 r., przeprowadzono generalną reformę sądownictwa, tworząc sąd gminny w Wożuczynie. Sąd ten działał do 1890 roku39. W 1867 r. zmarł Jan Wydżga40. W wyniku podziałów rodzinnych Wożuczyn przejął Marcellin Wydżga, który poślubił Teresę Woyciechowską z Poturzyna, c. Tytusa Woyciechowskiego, przyjaciela Fryderyka Chopina. Teresa w posagu przywiozła do pałacu w Wożuczynie pamiątki po Chopinie: fortepian Buchholza, rękopisy i listy, w tym dwa niewydane utwory („Variations a quatre mains” i „Kontredans”) oraz ołówek z dedykacją dla Tytusa Woyciechowskiego. Pamiątki te spłonęły wraz z pałacem w 1914 roku41. Pod koniec XIX w. w Wożuczynie były szkoła początkowa, dom przytułku dla starców, gorzelnia i młyn. Wieś liczyła 81 domów i 570 mieszkańców, w tym 156 prawosławnych i 18 Żydów. Folwark liczył 1.756 mórg, w tym 902 morgi ziemi ornej, 168 mórg łąk, 15 mórg pastwisk, 540 mórg lasu, 42 morgi serwitutów i 89 mórg nieużytków. W folwarku było 17 budynków murowanych i 28 drewnianych, płodozmianów 8 i 10 pól42. 20 października 1894 r. zmarł Marcellin Wydżga. Majątek składający się ze wsi: Wożuczyn, Kozia Wola, Zwiartówek oraz nowo nabyty Michalów odziedziczył jedyny syn Józef, który zajął się odbudową pałacu i otoczenia. Przebudował on pałac i otaczające go mury, nadając całości cechy gustownej, wiejskiej rezydencji. W 1897 r. w chłopskiej rodzinie w Wożuczynie urodził się Edmund Monsiel, światowej sławy rysownik amator (zmarł w 1962 r., pochowany został na miejscowym cmentarzu) 43.Około 1900 r. wybudowano za staraniem Józefa Wydżgi plebanię, stojącą do dziś, oraz zmieniono wygląd cmentarza przykościelnego. W 1908 r., za wsparciem Józefa, powstały cegielnia, sklep spożywczy połączony z drewnianą świetlicą, organistówka- w miejsce starej, a w 1911 r. rozpoczęto budowę cukrowni. Były we wsi również piekarnia i młyn wodny na Wyhodzie, który dzierżawili Żydzi44. 4 czerwca 1905 r. we wsi gościł biskup Franciszek Jaczewski, gorąco witany przez parafian i państwa Wydżgów. Po odprawieniu mszy w kościele biskup udał się do pałacu, który wraz z ogrodem został na tę okazję odpowiednio przystrojony. Z tarasu pałacu powitała gościa kantata powitalna wykonana przez członków „Echa Lwowskiego”, a gdy biskup wchodził do pałacu, 6-letnia córka Józefa, Anna, sypała mu pod nogi kwiaty. Przy obiedzie wesoło rozmawiano, a przed pójściem na spoczynek gość jeszcze parę godzin słuchał śpiewu „Echa Lwowskiego” i przyglądał się sztucznym, kolorowym ogniom45. Na początku XX w. Wożuczyn był chętnie odwiedzany przez różnych ludzi z wielu stron Polski, ciekawych tego niesamowitego i znanego na całą Lubelszczyznę miejsca, jak też zapraszanych przez Józefa Wydżgę, wielbiciela sztuki. W 1907 r. w pałacu gościł poeta z Warszawy Kazimierz Laskowski (ps. EL). Zachwycony Wożuczynem, opisał go w „Tygodniku Ilustrowanym”, zwąc polskim Petit Trianon46. Malowniczo położony pałac w Wożuczynie był znany na całej Lubelszczyźnie i poza nią. Jego piękno zauważył nie tylko poeta z Warszawy, ale też lokalni wydawcy widokówek. Firma M. (Maria?) Gerson z Zamościa w latach 1905-1918 wydała „Albumik - Zamość i okolice”, w którym m.in. zamieściła dwie widokówki przedstawiające Wożuczyn (1912 r.): jedną z widokiem na ogród włoski i drugą z widokiem na bramę główną47. Kilka widokówek wydał też znany zamojski zakład Jana Strzyżowskiego. W dniach 30-31 sierpnia 1914 r., w toku bitwy pod Komarowem, bomby austriackie zniszczyły pałac z bogatym wyposażeniem48. Najmniej ucierpiały kościół i park, w obrębie którego spadło kilka bomb49. Wożuczyn zajęły wojska austro-węgierskie. 17 maja 1917 r. z rąk okupantów zginęli parafianie: Antoni Pąk, Jan Pąk, Stanisław Nowak, Andrzej Gil, Marianna z Huzarów Kulikowa. Ich pamiątkowa mogiła znajduje się na cmentarzu50. Pod koniec sierpnia 1920 r. przez Wożuczyn przeszła jedna z dywizji kawalerii Siemiona Budionnego, idąca na Zamość. Pod Wożuczynem stoczona została mała potyczka. W latach 20-tych XX w. częstym gościem w Wożuczynie był znany malarz symbolista Jacek Malczewski. Jego krewna Modesta Malczewska była bowiem drugą żoną Józefa Wydżgi. Malarz wielokrotnie tu bywał i malował, głównie portrety Wydżgów. Spod jego pędzla wyszedł portret Modesty Malczewskiej oraz portret Józefa Wydżgi (w literaturze jako Edwarda - przyp. autorki)51. W 1921 r. wieś liczyła 117 domów i 699 mieszkańców, w tym 4 Ukraińców i 11 Żydów, folwark liczył 15 domów i 304 mieszkańców, w tym 79 Ukraińców52.Józef Wydżga zmarł w 1926 r., zostawiając majątek swemu jedynemu synowi Tytusowi, który ze względów zdrowotnych więcej przebywał za granicą niż w Wożuczynie. Majątkiem pod nieobecność Tytusa zarządzał jego szwagier - pułkownik Jan Gerlicz. Tytus zmarł w 1937 r. i został pochowany w podziemiach kościoła. W testamencie Wożuczyn zapisał swym siostrom: Annie Gerlicz i Wandzie Sękowskiej, z drugiego małżeństwa Wielowieyskiej. Przed śmiercią, w 1937 r., Tytus rozpoczął budowę istniejącej do dziś szkoły. W 1931 r. od uderzenia pioruna wybuchł pożar, który pochłonął około połowę zabudowy wsi, a w 1938 r. dokonano parcelacji dóbr Wożuczyn53. Wybuch II wojny zmienił życie mieszkańców wsi. 25 września 1939 r. wkroczyła tu armia sowiecka, która po zagrabieniu zapasów z cukrowni i młyna wycofała się 6-7 października za Bug. Wraz z nią odeszli niektórzy komuniści i wielu Żydów (np. dzierżawcy młyna Abrunko i Zyngier), obawiających się powrotu Niemców54. Od 1940 r. we wsi przebywały władze wermachtu. Przed Bożym Narodzeniem 1940 r. Niemcy dokonali masowego mordu na Żydach wożuczyńskich. Zabitych pochowano w zbiorowej mogile, a po wojnie ekshumowano szczątki i przeniesiono na cmentarz żydowski w Komarowie. W grudniu 1942 r. wieś, tak jak i okoliczne miejscowości, wysiedlili Niemcy Na plebani w 1943 r. urządzili przedszkole dla dzieci nasiedleńców, zaś kościół zamienili na magazyn55. W pomieszczeniach budynku bramnego w czasie II wojny odbywały się egzaminy dojrzałości. Egzaminatorami byli nauczyciele z Zamościa, m.in. Michał Bojarczuk56. We wsi prowadzone było też tajne nauczanie. Prowadziła je m.in. Irena Chojnacka, nauczycielka nauczycielka z Komarowa, córka wożuczyńskiego organisty. Wojna zniszczyła 100% akt parafialnych i 150 tomów biblioteki parafialnej, nie mówiąc o stratach ludzkich. W 1946 r. Wożuczyn wraz z przyległościami przeszedł z rąk ostatnich właścicielek na Skarb Państwa. Po wojnie nastąpił rozwój wsi, który ciągle trwa, ale to już kolejny długi rozdział w dziejach Wożuczyna, temat na niejeden jeszcze artykuł. Czasy świetności Wożuczyna minęły, to co zostało skrzętnie gryzie ząb czasu i niszczą ludzie. Z roku na rok coś znika z krajobrazu kulturowego wsi, coś, ot tak po prostu, burzy się lub przekształca, zatracając walory zabytkowe i artystyczne, jak chociażby w „wyremontowanej” w tym roku XIXwiecznej kapliczce św. Jana Nepomucena, którą wykonano z sidingu. Warto zatem obejrzeć to co jeszcze zostało. Nadal nad wsią góruje największy w całym powiecie tajemniczy kurhan. Jeszcze stoją ruiny zamku wożuczyńskich z niezbadanymi lochami; pozostałości zabudowy pałacowej Mierów z resztkami ogrodu włoskiego i fragmentami rzeźb; budynki gospodarcze, park angielski oraz cegielnia i cukrownia po Wydżgach. Na wzgórzu w centrum wsi czeka na remont późnobarokowy kościół z cennymi obrazami ze szkoły włoskiej i rzeźbami z warsztatów lwowskich oraz zakrytymi pod tynkiem barokowymi freskami. Krajobraz dopełniają ciekawe figury i kapliczki, o których niedawno pisałam57, zabytkowy cmentarz oraz cuda natury - stawy z rzadkimi okazami fauny i flory, wąwóz, pomniki przyrody i miejsca związane z wybitnymi postaciami. Bowiem poza wspomnianymi w tekście osobami, swoje korzenie w Wożuczynie mają: Adam W. Kulik, Tomasz Wybranowski, Dariusz Kuzdra - biegacz „Agrosu” Zamość, Gabriel Wójcik – geograf i hydroklimatolog, założyciel Obserwatorium Metereologicznego przy Obserwatorium i Planetarium Astronomicznym w Chorzowie, nieżyjący już Eugeniusz Sioma - porucznik, ps. „Lech”, oficer Wojska Polskiego, dowódca 3. kompanii leśnej obwodu tomaszowskiego, komendant rejonu Łaszczów-Telatyn-Poturzyn, Wacław Furman - znany operator filmowy. Do miejscowej szkoły chodzili: ks. Błażej Nowosad i o. Wacław Oszajca, a w tutejszym kościele ochrzczona została Miss Universe 2002 Justine Pasek. Jubileuszowy dla Wożuczyna rok mija. Jako pamiątka po nim zostaną nowe schody przed kościołem - dar społeczeństwa gminy oraz „wyremontowana”, wspomniana wyżej kapliczka św. Jana Nepomucena za kościołem i ten skromny artykuł. Oby nie tylko  jubileusze były okazją do zainteresowania się Wożuczynem, a zwłaszcza jego cennymi zabytkami.

Barbara Typek - Wożuczynianka, historyk sztuki, regionalistka, autorka publikacji o historii, sztuce Wożuczyna i okolic. Nauczycielka ZS w Michalowie.
1 Archiwum Diecezjalne w Lublinie (dalej ADL), Rep.60, vol. 153, k. 157.
2 A. Janeczek, Osadnictwo pogranicza polsko-ruskiego. Województwo bełskie od schyłku XIV do początku XVII w.,
Warszawa 1993, s. 351.
3 Archiwum Diecezjalne w Lublinie, Akta Konsystorza Lubelskiego, Vol. 158, s. 657; Vol. 160, k. 90.
4 Akta Grodzkie Ziemskie, T. XIX, Lwów 1906, s. 325.
5 A. Janeczek, dz. cyt., s. 351.
6 Akta Grodzkie Ziemskie, s. 353-426.
7 A. Janeczek, dz. cyt., s. 351
8 Archiwum Diecezjalne w Lublinie, ks. K. Boniewski, Opis historyczny diecezji lubelskiej, rkps (1839-45), Rep. 60,
vol. 259, s. 1010.
9 Ks. J. A.Wadowski, Dokumenty do kościołów diecezji chełmskiej, mf. 79, k. 144; H. Gmiterek, R. Szczygieł, Urzędnicy
województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV- XVII w., Kórnik 1992, s. 74 i 412.
10 H. Gmiterek, R. Szczygieł, dz. cyt., s. 38 i 412.
11 ADL, ks. K. Boniewski, dz. cyt., s. 1011.
12 H. Gmiterek, Album studentów Akademii Zamojskiej, Warszawa 1994, s. 135; H. Gmiterek, R. Szczygieł, dz. cyt.,
s. 38 i 97.
13 E. Niedźwiedź, J. Niedźwiedź, B. Typek, Dzieje miejscowości gminy Rachanie powiat tomaszowski, (mps 2009), s. 77.
14 H. Gmiterek, dz. cyt., s. 146, 181 i 185.
15 E. Niedźwiedź, J. Niedźwiedź, B. Typek, dz. cyt., s. 79.
16 APL, Księgi Grodzkie Grabowieckie, sygn. 91, k. 171-173; por: I. Rolska-Boruch, Siedziby szlacheckie i magnackie
na ziemiach zwanych Lubelszczyzną 1500-1700, Lublin 1999, s. 308.
17 Encyklopedia Katolicka, T. III, Lublin 1984, s. 130; b. aut., Wizyta pasterska Biskupa Sufragana Lubelskiego r. 1922,
„Wiadomości Diecezjalne”, Nr 9, 1930, s. 206.
18 A. Boniecki, Herbarz polski, T. XVI, Warszawa 1915, s. 323-325.
19 APZ, Akta hipoteki dóbr Wożuczyn, T. I, s. 2.
20 E. Niedźwiedź, J. Niedźwiedź, B. Typek, dz. cyt., s. 79.
21 B. Typek, Mierowie w dziejach i kulturze, ZKK, Nr 3-4, 1999, s. 42-44.
22 APL, Akta parafii Wożuczyn, sygn. 3, s. 12.
23 APZ, Księgi hipoteczne dóbr Wożuczyn, T. I, s. 3.
24 Kapłon-młody kogut, według: http://pl.wikipedia.org/wiki/Kap%C5%82on.
25 APL, Dziennik Urzędowy Województwa Lubelskiego z dn.17 kwietnia 1822 r., s. 151.
26 J. Niedźwiedź, Leksykon historyczny miejscowości Zamojszczyzny, Zamość 2003, s. 598.
27 Dziennik Urzędowy..., s. 149-151.
28 B. Chlebowski ,Wożuczyn, [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F.
Sulimierski, T. XIV, Warszawa, 1895, s. 15.
29 APZ, Księgi hipoteczne..., T. I, s. 3-4.
30 APZ, Zbiór dokumentów do dóbr Wożuczyn, T. I, k. 29,Wypis z aktu Małżeństwa Jana N. Wydżgi i Ubaldy J. T.
Wapińskiej z dn. 16 V 1829 r.
31 W. W. Bednarski, Z dziejów powstania listopadowego na Lubelszczyźnie i Podlasiu, Puławy 1993, s. 76.
32 Archiwum Parafialne w Wożuczynie, Akta urodzin z r. 1832, 24/1834.
33 ADL, Rep.60,vol. 208, k. 349.
34 J. Górak, Trumna z Wożuczyna, „Na Przykład”, dodatek „Ezop”, Nr 12, 1994, s. 15.
35 J. Feduszka, Buntownik przeciwko nieznośnej rzeczywistości-Seweryn Zenon Sierpiński, ZKK, Nr 4, 1998, s. 72-77.
36 APZ, Księgi hipoteczne... T. I, s. 5, 19-25 i 51; Zbiór dokumentów.... T. I, Nr 54, Nr 72; Nr 85-88; Nr 1728; Nr 1547;
Nr 1318; Nr 1924.
37 Relacje rodziny Sękowskich; Biblioteka Zespołu Szkół w Michalowie, B. Typek, Legendy i podania okolic Wożuczyna,
Wożuczyn 2003, s. 6.
38 APZ, Księgi hipoteczne...,T. I, Nr 359-381.
39 W. Ćwik, J. Reder, Lubelszczyzna, dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin
1977, s. 113.
40 APZ, Zbiór dokumentów... T. I, s. 192.
41 L. Gawroński, Tytus Wojciechowski - przyjaciel Chopina, „Kurier Lubelski”, Nr 157, 1974, s. 7.
42 B. Chlebowski, dz, cyt, s. 15.
43 B. Nowak, Spotkał na strychu Boga, ZKK, Nr 2, 2007, s. 35-38.
44 Relacje mieszkańców wsi.
45 Ks. K. Dębiński, Podróż pasterska ks. Franciszka Jaczewskiego biskupa lubelskiego po dekanatach krasnostawskim,
zamojskim, biłgorajskim, tomaszowskim, hrubieszowskim i chełmskim odbyta w 1905 roku, Lublin 1906, s. 86-87.
46 EL, Polski Trianon, „Tygodnik Ilustrowany”, XLIV/1907, Nr 41, s. 835, B. Typek, Zespół pałacowy w Wożuczynie. Polski
Petit Trianon, Lublin 1996 (mps pr. mgr, KUL, Katedra Sztuki Nowożytnej, promotor prof. dr hab. Jerzy Lileyko).
47 Widokówka z widokiem na ogród włoski była reprodukowana w: B. Typek, Polski Trianon w Wożuczynie, ZKK,
Nr 1,1998, s. 89.
48 E. Izdebski, Bitwa pod Komarowem 26 sierpnia - 2 września 1914 r., Warszawa 1931, s. 295-296.
49 APL, Starostwo Powiatowe Tomaszowskie 1936-1939, Protokoły oceny zabudowań spalonych w czasie wojny
w folwarkach Szeptyckiego i Wydżgi, sygn. 228, b. nr. k.
50 Napis na nagrobku na cmentarzu parafialnym.
51 Informacje od rodziny Sękowskich.
52 W. Bondyra, Słownik historyczny miejscowości województwa zamojskiego, Lublin-Zamość 1993, s. 134.
53 J. Niedźwiedź, dz. cyt., s. 598.
54 Biblioteka Zespołu Szkół w Michalowie, Historia i kultura Żydów w gminie Rachanie, red. B. Typek, cz.I i II, Michalów
2002, 2004, s. 3 i nn.
55 Z. Klukowski, Zbrodnie niemieckie na Zamojszczyźnie, „Biuletyn Głównej Komisji Badań Zbrodni Hitlerowskich
w Polsce”, T. II, 1947, s. 93; relacje mieszkańców wsi.
56 M. Bojarczuk, Tajne nauczanie w Zamościu podczas II wojny światowej, „Rocznik Ogniska Nauczycielskiego
w Lublinie”, Nr 4, 1972, s. 233.
57 Patrz: B. Typek, Kapliczki, figury i krzyże na terenie gminy Rachanie, ZKK, Nr 1, 2009, s. 16-32.

 

   
© Stowarzyszenie Miłośników Wożuczyna i Okolic